Satrājit Murdered, the Jewel Returned

भीष्मं कृपं सविदुरं गान्धारीं द्रोणमेव च । तुल्यदु:खौ च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचतु: ॥ २ ॥

bhīṣmaṁ kṛpaṁ sa viduraṁ gāndhārīṁ droṇam eva ca tulya-duḥkhau ca saṅgamya hā kaṣṭam iti hocatuḥ

लब्ध्वैतदन्तरं राजन् शतधन्वानमूचतु: । अक्रूरकृतवर्माणौ मनि: कस्मान्न गृह्यते ॥ ३ ॥

labdhvaitad antaraṁ rājan śatadhanvānam ūcatuḥ akrūra-kṛtavarmāṇau maniḥ kasmān na gṛhyate

योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्यारत्नं विगर्ह्य न: । कृष्णायादान्न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरमन्वियात् ॥ ४ ॥

yo ’smabhyaṁ sampratiśrutya kanyā-ratnaṁ vigarhya naḥ kṛṣṇāyādān na satrājit kasmād bhrātaram anviyāt

एवं भिन्नमतिस्ताभ्यां सत्राजितमसत्तम: । शयानमवधील्ल‍ोभात् स पाप: क्षीणजीवित: ॥ ५ ॥

evaṁ bhinna-matis tābhyāṁ satrājitam asattamaḥ śayānam avadhīl lobhāt sa pāpaḥ kṣīṇa jīvitaḥ

स्‍त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत् । हत्वा पशून् सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान् ॥ ६ ॥

strīṇāṁ vikrośamānānāṁ krandantīnām anātha-vat hatvā paśūn saunika-van maṇim ādāya jagmivān

सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्पिता । व्यलपत्तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती ॥ ७ ॥

satyabhāmā ca pitaraṁ hataṁ vīkṣya śucārpitā vyalapat tāta tāteti hā hatāsmīti muhyatī

तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम् । कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताचख्यौ पितुर्वधम् ॥ ८ ॥

taila-droṇyāṁ mṛtaṁ prāsya jagāma gajasāhvayam kṛṣṇāya viditārthāya taptācakhyau pitur vadham

तदाकर्ण्येश्वरौ राजन्ननुसृत्य नृलोकताम् । अहो न: परमं कष्टमित्यस्राक्षौ विलेपतु: ॥ ९ ॥

tad ākarṇyeśvarau rājann anusṛtya nṛ-lokatām aho naḥ paramaṁ kaṣṭam ity asrākṣau vilepatuḥ

आगत्य भगवांस्तस्मात् सभार्य: साग्रज: पुरम् । शतधन्वानमारेभे हन्तुं हर्तुं मणिं तत: ॥ १० ॥

āgatya bhagavāṁs tasmāt sa-bhāryaḥ sāgrajaḥ puram śatadhanvānam ārebhe hantuṁ hartuṁ maṇiṁ tataḥ

सोऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीत: प्राणपरीप्सया । साहाय्ये कृतवर्माणमयाचत स चाब्रवीत् ॥ ११ ॥

so ’pi kṛtodyamaṁ jñātvā bhītaḥ prāṇa-parīpsayā sāhāyye kṛtavarmāṇam ayācata sa cābravīt

नाहमीस्वरयो: कुर्यां हेलनं रामकृष्णयो: । को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर्वृजिनमाचरन् ॥ १२ ॥ कंस: सहानुगोऽपीतो यद्‍द्वेषात्त्याजित: श्रिया । जरासन्ध: सप्तदश संयुगाद् विरथो गत: ॥ १३ ॥

nāham īsvarayoḥ kuryāṁ helanaṁ rāma-kṛṣṇayoḥ ko nu kṣemāya kalpeta tayor vṛjinam ācaran kaṁsaḥ sahānugo ’pīto yad-dveṣāt tyājitaḥ śriyā jarāsandhaḥ saptadaśa- saṁyugād viratho gataḥ

प्रत्याख्यात: स चाक्रूरं पार्ष्णिग्राहमयाचत । सोऽप्याह को विरुध्येत विद्वानीश्वरयोर्बलम् ॥ १४ ॥

pratyākhyātaḥ sa cākrūraṁ pārṣṇi-grāham ayācata so ’py āha ko virudhyeta vidvān īśvarayor balam

य इदं लीलया विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । चेष्टां विश्वसृजो यस्य न विदुर्मोहिताजया ॥ १५ ॥

ya idaṁ līlayā viśvaṁ sṛjaty avati hanti ca ceṣṭāṁ viśva-sṛjo yasya na vidur mohitājayā

य: सप्तहायन: शैलमुत्पाट्यैकेन पाणिना । दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रमिवार्भक: ॥ १६ ॥

yaḥ sapta-hāyanaḥ śailam utpāṭyaikena pāṇinā dadhāra līlayā bāla ucchilīndhram ivārbhakaḥ

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाद्भ‍ुतकर्मणे । अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नम: ॥ १७ ॥

namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyādbhuta-karmaṇe anantāyādi-bhūtāya kūṭa-sthāyātmane namaḥ

प्रत्याख्यात: स तेनापि शतधन्वा महामणिम् । तस्मिन् न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ ॥ १८ ॥

pratyākhyātaḥ sa tenāpi śatadhanvā mahā-maṇim tasmin nyasyāśvam āruhya śata-yojana-gaṁ yayau

गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनौ । अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन् गुरुद्रुहम् ॥ १९ ॥

garuḍa-dhvajam āruhya rathaṁ rāma-janārdanau anvayātāṁ mahā-vegair aśvai rājan guru-druham

मिथिलायामुपवने विसृज्य पतितं हयम् । पद्‍भ्यामधावत् सन्त्रस्त: कृष्णोऽप्यन्वद्रवद् रुषा ॥ २० ॥

mithilāyām upavane visṛjya patitaṁ hayam padbhyām adhāvat santrastaḥ kṛṣṇo ’py anvadravad ruṣā

पदातेर्भगवांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना । चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर्व्यचिनोन्मणिम् ॥ २१ ॥

padāter bhagavāṁs tasya padātis tigma-neminā cakreṇa śira utkṛtya vāsasor vyacinon maṇim

अलब्धमणिरागत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् । वृथा हत: शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते ॥ २२ ॥

alabdha-maṇir āgatya kṛṣṇa āhāgrajāntikam vṛthā hataḥ śatadhanur maṇis tatra na vidyate

तत आह बलो नूनं स मणि: शतधन्वना । कस्मिंश्चित् पुरुषे न्यस्तस्तमन्वेष पुरं व्रज ॥ २३ ॥

tata āha balo nūnaṁ sa maṇiḥ śatadhanvanā kasmiṁścit puruṣe nyastas tam anveṣa puraṁ vraja

अहं वैदेहमिच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम । इत्युक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यदुनन्दन: ॥ २४ ॥

ahaṁ vaideham icchāmi draṣṭuṁ priyatamaṁ mama ity uktvā mithilāṁ rājan viveśa yada-nandanaḥ

तं द‍ृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिल: प्रीतमानस: । अर्हयामास विधिवदर्हणीयं समर्हणै: ॥ २५ ॥

taṁ dṛṣṭvā sahasotthāya maithilaḥ prīta-mānasaḥ arhayāṁ āsa vidhi-vad arhaṇīyaṁ samarhaṇaiḥ

उवास तस्यां कतिचिन्मिथिलायां समा विभु: । मानित: प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना । ततोऽशिक्षद् गदां काले धार्तराष्ट्र: सुयोधन: ॥ २६ ॥

uvāsa tasyāṁ katicin mithilāyāṁ samā vibhuḥ mānitaḥ prīti-yuktena janakena mahātmanā tato ’śikṣad gadāṁ kāle dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वन: । अप्राप्तिं च मणे: प्राह प्रियाया: प्रियकृद् विभु: ॥ २७ ॥

keśavo dvārakām etya nidhanaṁ śatadhanvanaḥ aprāptiṁ ca maṇeḥ prāha priyāyāḥ priya-kṛd vibhuḥ

तत: स कारयामास क्रिया बन्धोर्हतस्य वै । साकं सुहृद्भ‍िर्भगवान् या या: स्यु: साम्परायिकी: ॥ २८ ॥

tataḥ sa kārayām āsa kriyā bandhor hatasya vai sākaṁ suhṛdbhir bhagavān yā yāḥ syuḥ sāmparāyikīḥ

अक्रूर: कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर्वधम् । व्यूषतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकाया: प्रयोजकौ ॥ २९ ॥

akrūraḥ kṛtavarmā ca śrutvā śatadhanor vadham vyūṣatur bhaya-vitrastau dvārakāyāḥ prayojakau

अक्रूरे प्रोषितेऽरिष्टान्यासन् वै द्वारकौकसाम् । शारीरा मानसास्तापा मुहुर्दैविकभौतिका: ॥ ३० ॥

akrūre proṣite ’riṣṭāny āsan vai dvārakaukasām śārīrā mānasās tāpā muhur daivika-bhautikāḥ

इत्यङ्गोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् । मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम् ॥ ३१ ॥

ity aṅgopadiśanty eke vismṛtya prāg udāhṛtam muni-vāsa-nivāse kiṁ ghaṭetāriṣṭa-darśanam

देवेऽवर्षति काशीश: श्वफल्कायागताय वै । स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात् ततोऽवर्षत् स्म काशिषु ॥ ३२ ॥

deve ’varṣati kāśīśaḥ śvaphalkāyāgatāya vai sva-sutāṁ gāṇdinīṁ prādāt tato ’varṣat sma kāśiṣu

तत्सुतस्तत्प्रभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह । देवोऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारीका: ॥ ३३ ॥

tat-sutas tat-prabhāvo ’sāv akrūro yatra yatra ha devo ’bhivarṣate tatra nopatāpā na mārīkāḥ

इति वृद्धवच: श्रुत्वा नैतावदिह कारणम् । इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दन: ॥ ३४ ॥

iti vṛddha-vacaḥ śrutvā naitāvad iha kāraṇam iti matvā samānāyya prāhākrūraṁ janārdanaḥ

पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रिया: कथा: । विज्ञाताखिलचित्तज्ञ: स्मयमान उवाच ह ॥ ३५ ॥ ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना । स्यमन्तको मनि: श्रीमान् विदित: पूर्वमेव न: ॥ ३६ ॥

pūjayitvābhibhāṣyainaṁ kathayitvā priyāḥ kathāḥ vijñātākhila-citta jñaḥ smayamāna uvāca ha nanu dāna-pate nyastas tvayy āste śatadhanvanā syamantako maniḥ śrīmān viditaḥ pūrvam eva naḥ

सत्राजितोऽनपत्यत्वाद् गृह्णीयुर्दुहितु: सुता: । दायं निनीयाप: पिण्डान् विमुच्यर्णं च शेषितम् ॥ ३७ ॥

satrājito ’napatyatvād gṛhṇīyur duhituḥ sutāḥ dāyaṁ ninīyāpaḥ piṇḍān vimucyarṇaṁ ca śeṣitam

तथापि दुर्धरस्त्वन्यैस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणि: । किन्तु मामग्रज: सम्यङ्‍न प्रत्येति मणिं प्रति ॥ ३८ ॥ दर्शयस्व महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह । अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्‍मवेदय: ॥ ३९ ॥

tathāpi durdharas tv anyais tvayy āstāṁ su-vrate maṇiḥ kintu mām agrajaḥ samyaṅ na pratyeti maṇiṁ prati darśayasva mahā-bhāga bandhūnāṁ śāntim āvaha avyucchinnā makhās te ’dya vartante rukma-vedayaḥ

एवं सामभिरालब्ध: श्वफल्कतनयो मणिम् । आदाय वाससाच्छन्न: ददौ सूर्यसमप्रभम् ॥ ४० ॥

evaṁ sāmabhir ālabdhaḥ śvaphalka-tanayo maṇim ādāya vāsasācchannaḥ dadau sūrya-sama-prabham

स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मन: । विमृज्य मणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत् प्रभु: ॥ ४१ ॥

syamantakaṁ darśayitvā jñātibhyo raja ātmanaḥ vimṛjya maṇinā bhūyas tasmai pratyarpayat prabhuḥ

यस्त्वेतद् भगवत ईश्वरस्य विष्णो- र्वीर्याढ्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं च । आख्यानं पठति श‍ृणोत्यनुस्मरेद् वा दुष्कीर्तिं दुरितमपोह्य याति शान्तिम् ॥ ४२ ॥

yas tv etad bhagavata īśvarasya viṣṇor vīryāḍhyaṁ vṛjina-haraṁ su-maṅgalaṁ ca ākhyānaṁ paṭhati śṛṇoty anusmared vā duṣkīrtiṁ duritam apohya yāti śāntim